Từ chuyện Đồng Tâm, Mỹ Đức nghĩ về thể chế đồng tâm, dung hợp

25-04-2017 | 11:46
Cách giải quyết tốt nhất là để người dân có đại diện cho họ, có tiếng nói và tham gia vào quá trình thương lượng, xây dựng, thực thi chính sách, đảm bảo lợi ích của người dân. Điều này giúp thu thập được lượng thông tin lớn hơn, những quan điểm và giải pháp tiềm năng đa dạng hơn, và nâng cao chất lượng những quyết sách cuối cùng. (Nguồn: vietnamnet.vn)

Để đạt được sự đồng tâm

Trong những ngày xảy ra vụ việc ở Đồng Tâm, rất nhiều người nói đến đối thoại, và quả thật, thực tâm đối thoại đã hạ nhiệt. Không chỉ có thể, nhằm ngăn ngừa những vụ việc tương tự, đối thoại cần diễn ra từ sớm, cộng đồng dân cư là người chủ, người tham gia thật sự trong quá trình ra quyết định phân bổ nguồn lực đất đai. 

Tham vấn giữa các bên để tìm ra giải pháp ngay khi xung đột mới bắt đầu sẽ giúp tháo ngòi căng thẳng của các tranh chấp liên quan đến vấn đề đất đai. Người dân bị thu hồi đất dễ đi đến những cách giải quyết hợp lý nhất khi mà sự việc chưa leo thang đến mức tác động nặng nề đối với tâm lý, tình cảm của họ và họ tìm mọi lý do để phản đối cách giải quyết.

Trên thực tế, không ít ví dụ tích cực về đối thoại, tham vấn về các vấn đề đất đai. Ví dụ, cách đây hơn 20 năm, một xã nghèo ở phía nam Hà Nội (Thanh Văn - Quốc Oai) cần dồn điền, cần xây đường sá, kênh mương..., nhưng không có tiền. Bí thư xã đã nghĩ ra sáng kiến đấu thầu những mảnh đất công nằm xen kẽ trong dân mà không canh tác được. Sáng kiến được đưa ra cho dân bàn bạc, góp ý, nhận được sự ủng hộ, dân lại trực tiếp tham gia thực hiện, giám sát, thu lại một khoản tiền lớn, không những đủ để chi cho các công trình hạ tầng nông thôn, mà còn dư để lập Quỹ hưu nông dân.

Ở phạm vi rộng hơn, khoảng gần 10 năm nay, Quốc hội, HĐND nhiều tỉnh/thành đã tiến hành các hoạt động để hỏi, lắng nghe, thu thập ý kiến, quan điểm của các nhóm khác nhau trong xã hội về những chính sách mà HĐND chuẩn bị hoặc đã ban hành. Người dân, nhất là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chính sách có cơ hội bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của mình với Quốc hội, HĐND, có lúc ở trụ sở HĐND, lúc khác ở nhà văn hóa xã, thậm chí ngồi ở ngay nhà mình, trong phòng khác, bên hiên nhà. Không chỉ dừng ở đó, nguồn thông tin đầu vào từ người dân đã được xử l‎ý, phân tích, tiếp thu để chỉnh lý các chính sách cho phù hợp nhất.

Những trường hợp trên đây, cũng như nhiều trường hợp tương tự khác ở Việt Nam và trên thế giới cho thấy, cách giải quyết tốt nhất là để người dân có đại diện cho họ, có tiếng nói và tham gia vào quá trình thương lượng, xây dựng, thực thi chính sách, đảm bảo lợi ích của người dân. Điều này giúp thu thập được lượng thông tin lớn hơn, những quan điểm và giải pháp tiềm năng đa dạng hơn, và nâng cao chất lượng những quyết sách cuối cùng. 

Không những thế, sự tham gia đó giúp xây dựng, củng cố lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan Nhà nước, tăng chất lượng dân chủ và tăng cường năng lực của nhân dân. Điều này mang lại cảm giác cho người dân họ được dự phần, chứ không phải đứng ngoài vào quá trình ra quyết sách của chính quyền. Người dân là một phần không tách biệt của quá trình đó. Khi tham vấn người dân, lắng nghe họ, mang lại sự dung hợp cho chính sách, quyền lực của nhân dân ủy quyền không bị mất đi, không bị lạm dụng, chiếm dụng bởi một nhóm nhỏ.

Những ngày này, chuyện liên quan đến đất đai được xới lại, với nhiều ý kiến tiếp tục cho rằng việc tạo dựng khung khổ pháp lý bảo đảm cho sự vận hành thực tế của quyền đó trên thị trường đất đai và bất động sản là những giải pháp phát triển cơ bản đối với Việt Nam. Ít nhất, cũng phải đảm bảo quyền lợi cho người dân để có tiếng nói thương thuyết với chủ đầu tư khi chuyển dịch đất đai, chứ không nên phụ thuộc phần lớn vào quan hệ giữa chủ đầu tư với chính quyền địa phương như hiện nay.

Trong việc thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và giao đất đo cho chủ đầu tư dự án, nhiều người đã kiến nghị, và Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh từng thí điểm áp dụng phương pháp góp giá trị quyền sử dụng đất hoặc giá trị bồi thường thành cổ phần trong dự án đầu tư. Nhưng chương trình đã phải dừng lại vì chưa nhận được sự hưởng ứng của cả phía nhà đầu tư lẫn phía người đang sử dụng đất, do chưa đạt tới mức bảo đảm được sự tin cậy giữa các bên tham gia quan hệ thị trường. Cần tới một số quy định của luật pháp tiếp nhận vai trò của bên thứ ba để bảo đảm cho độ tin cậy giữa hai bên tham gia.

Sự rõ ràng, rành mạch liên quan đến đất đai sẽ có thể giảm thiểu các tranh chấp trong thu hồi đất. 

Những giải pháp khác cũng từng được đề xuất nhiều như chia sẻ lợi ích từ các dự án đầu tư mà phải thu hồi đất. Lợi ích bằng tiền có thể là các khoản bồi thường thêm cho dân cư bị ảnh hưởng, thiết lập các quỹ phát triển vùng dài hạn, thiết lập quan hệ đối tác giữa nhà đầu tư và cộng đồng để chia sẻ những lợi nhuận lâu dài thu được từ dự án. 

Chia sẻ lợi ích không bằng tiền có thể thực hiện dưới hình thức khôi phục sinh kế cho cộng đồng, xây dựng hạ tầng xã hội như nhà cửa, trường học, y tế hay hệ thống cấp thoát nước. Hoặc là khi quy hoạch dự án phát triển, cần căn cứ vào số lượng người đang sử dụng đất nông nghiệp, đất ở để bố trí trả lại cho người đang sử dụng đất diện tích đất đô thị tương ứng sao cho giá trị đất đô thị nhận được phải cao hơn giá trị đất nông nghiệp họ sử dụng trước đó. Một diện tích đất sản xuất kinh doanh nhất định được đưa ra bán để có kinh phí thực hiện toàn bộ dự án. Toàn bộ việc triển khai dự án được cộng đồng những người đang sử dụng đất, cộng đồng dân cư thảo luận và đồng thuận trong triển khai dự án.

Cũng cần có những cơ quan đăng ký sở hữu đất minh bạch và hiệu quả; Và cũng cần có hệ thống tòa án có năng lực và sẵn sàng bảo vệ các quyền tài sản cá nhân trước các cơ quan nhà nước và chủ đầu tư. Hiện nay các tòa hành chính không có thẩm quyền xem xét các yếu tố nội dung của các vụ tranh chấp thu hồi đất cũng như tính hợp lý của giá đền bù. Theo Luật, các tòa hành chính chỉ có thẩm quyền xem xét các hành vi hành chính hay quyết định hành chính đơn lẻ. Các quy định mang tính quy phạm pháp luật và chính sách thu hồi đất do chính quyền trung ương và Hội đồng nhân dân địa phương ban hành không phải là đối tượng tố tụng hành chính. 

Những cải cách nhằm mở rộng thẩm quyền xét xử của tòa hành chính sẽ giúp người sử dụng đất có lợi thế hơn trong các vụ tranh chấp thu hồi đất. Đồng thời, hệ thống các cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại phải độc lập với hệ thống hành chính. Việc thành lập cơ quan tài phán chuyên trách về đất đai ở cấp trung ương hoặc cấp vùng có thể khắc phục phần nào tình trạng các tòa án địa phương ủng hộ cho các chính sách quy hoạch của chính quyền địa phương. Phòng ngừa tham nhũng trong hệ thống tòa án thông thường sẽ đảm bảo năng lực bảo vệ các lợi ích đất đai của người dân và tạo một sân chơi bình đẳng giữa người dân mất đất và các cơ quan nhà nước cũng như các chủ đầu tư đầy thế lực.

Không ai phải đứng bên lề

Theo nhiều tài liệu khác nhau, cả của cơ quan nhà nước, viện nghiên cứu, tổ chức quốc tế, hay cá nhân chuyên gia về lĩnh vực đất đai đều chung nhận định, ở một số địa phương, đây đó vẫn còn chuyện người dân không được hỏi ý kiến, đứng ngoài trong quá trình ra quyết sách  của chính quyền nơi đó, khiến cho những ý kiến, quan điểm, khúc mắc không được lắng nghe, giải đáp ngay từ đầu. Không những thế, trong quá trình ban hành chính sách, thực thi chính sách, giải quyết khiếu nại,  người nông dân nhìn thấy trong mảnh đất còn có những giá trị tinh thần, tình cảm, hoặc kinh tế mà không được nhà nước thừa nhận và đền bù.

Hơn nữa, pháp luật đất đai, có nơi vẫn còn tập trung nhiều vào tạo cơ chế thuận lợi để thu xếp đất đai cho phát triển, nghiêng về lợi ích nhà đầu tư, nhưng chưa đủ quan tâm tới mặt bền vững xã hội cho những cộng đồng và người sử dụng đất bị thiệt hại; những hỗ trợ cho những người sử dụng đất bị ảnh hưởng nhằm khôi phục chỗ ở, sinh kế và công việc vẫn chưa thỏa đáng. Giá đất do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để tính giá trị bồi thường và tái định cư thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường; Đặc biệt, ở một số địa phương có những cơ quan, có những quan chức nắm quyền rất lớn trong phân bổ nguồn lực đất đai. Dẫn đến những chuyện quan liêu hay tư lợi trong mối liên kết với các nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, ở những nơi có tranh chấp liên quan đến đất đai, người đứng đầu cấp ủy, chính quyền các cấp ở các địa phương ở những nơi đó vẫn chưa thực hiện nghiêm túc việc đối thoại thường xuyên, chưa lắng nghe hết tiếng nói của dân. Về phía người dân thì cũng không hài lòng với cơ chế giải quyết khiếu nại. 

Trong khi tòa án ở các nước đang phát triển như Việt Nam vẫn chưa có đủ năng lực, sự linh hoạt để xử lý những phức tạp của tranh chấp đất đai thường có tính động cao, liên tục diễn biến theo thời gian, hiếm khi được giải quyết dứt điểm trong một lần duy nhất.

Còn theo các khảo sát khác nhau, ví dụ như PAPI, người dân cũng rất ít đến với cơ quan dân cử khi có chuyện khó khăn xảy ra với họ. Điều này ngược với con số chín mươi mấy phần trăm cử tri đi bỏ phiếu, cho thấy sự tham gia, dự phần vào việc chọn lựa người lo việc làng, việc nước còn có tính hình thức, thiếu thực chất.

Tất cả những điều nói trên dẫn đến hệ quả, chưa không tạo được sự đồng thuận về chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan tới chuyển dịch đất đai, cho nên bức xúc tích tụ.

Thể chế dung hợp

Trong cuốn Tại sao các quốc gia thất bại?, Daron Acemoglu và James Robinson là những giáo sư kinh tế hàng đầu thế giới đã đưa ra khái niệm hệ thống các thiết chế dung hợp (inclusive institutions) đối lập với khai thác, chiếm đoạt (extractive institutions). Một hệ thống quản trị dung hợp hoạt động trên nền tảng thượng tôn pháp luật, bảo đảm an toàn cho tài sản của người dân, tạo ra một sân chơi công bằng cho các hoạt động của thị trường tự do.

Đặc biệt, hệ thống đó cho phép công dân tham gia rộng rãi, dự phần vào các quy trình chính trị, ràng buộc và kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua các cơ chế giải trình. Nếu quyền lực chính trị có sự tham gia rộng rãi của quần chúng thì thể chế chính trị và kinh tế có thể mang lại sự thịnh vượng và phúc lợi cho đông đảo quần chúng.

Như một báo cáo nghiên cứu so sánh về đất đai của UNDP đề xuất, các thiết chế quản lý nhà nước như pháp luật, trình tự thủ tục và cơ quan quản lý cần tương tác với, chứ không phải loại trừ, các thiết chế phi nhà nước trong quản lý đất đai. Những điều được đề cập trên đây như tham vấn nhân dân, thu hút sự tham gia, cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả chính là những kênh để dung nạp, hòa hợp quan điểm, nguyện vọng của những người dân vào quá trình ban hành, thực thi chính sách, bảo đảm để người dân không bị đẩy ra ngoài rìa quá trình đó.

Nhìn từ góc độ này thì pháp luật có vai trò như “một hình thức của hòa giải xã hội, một điểm hội tụ của kiến tạo xã hội”. Chính quyền từ nhân dân mà ra, không có nhân dân thì sự tồn tại của chính quyền không còn ý nghĩa. Khi chính quyền dung hợp ý nguyện, quan điểm của nhân dân trong quá trình ra quyết sách, mẹ Nhân dân sẽ dung nạp đứa con chính quyền.

Nguyễn Đức Lam